"Avokado" kelimesi nereden geliyor? Aztek dilinden timsah armuduna
Kısa cevap: "avokado" kelimesi, Azteklerin konuştuğu Nahuatl dilindeki "āhuacatl" sözcüğüne dayanır. İspanyollar bunu "aguacate" diye söyledi; İspanyolca ve İngilizcede ses benzerliğiyle "avukat" anlamına gelen "abogado" ile karışarak "avocado" biçimine dönüştü. Türkçeye de büyük ihtimalle Fransızca ve İngilizce üzerinden "avokado" olarak girdi. Güney Amerika'nın bazı ülkelerinde ise bambaşka bir adı vardır: palta.
Āhuacatl
Avokado Orta Amerika'da binlerce yıldır yenen bir meyve. Bugünkü Meksika'nın orta kesimlerinde konuşulan Nahuatl dilinde ona "āhuacatl" deniyordu. Kelimenin, meyvenin biçimine gönderme yapan ikinci bir anlamı olduğu da sık anlatılır: aynı sözcük erkeklik bezini de ifade ediyordu. Dilbilimciler bu iki anlamın hangisinin önce geldiğini tartışsa da, avokado ağacında çiftler halinde sallanan meyveleri görünce benzetmenin nereden çıktığını anlamak zor değil.
Guacamole: avokado sosu
Avokado ezmesinin en ünlüsü guacamole'nin adı da Nahuatl'dan gelir: āhuacamōlli, yani "avokado sosu". Kelimenin ikinci yarısı "mōlli" (sos), Meksika mutfağının ünlü "mole" soslarının da kökenidir. Guacamole'yi evde yapmak için: guacamole tarifi.
Aguacate'den avocado'ya
- yüzyılda Orta Amerika'ya gelen İspanyollar "āhuacatl" sözcüğünü kendi dillerine "aguacate" olarak uyarladı. Avrupalı gezginlerin ve yazarların metinlerinde ise sözcük zamanla "avocado" biçimini aldı. Bunun nedeni muhtemelen İspanyolcadaki "abogado" (avukat) kelimesiyle ses benzerliğiydi; yabancı bir sözcük, tanıdık bir sözcüğe benzetilerek söylenmeye başlanmıştı.
Bugün bu karışıklığın izi birkaç dilde yaşıyor:
- Fransızca: "avocat" hem avokado hem avukat demektir.
- Hollandaca: "advocaat" benzer bir karışıklık taşır; aynı adlı yumurta likörü de buradan gelir.
Timsah armudu
- yüzyılın başında ABD'de avokadoya yaygın olarak "alligator pear" (timsah armudu) deniyordu. Pütürlü, koyu yeşil kabuk timsah derisine, biçim de armuda benzetilmişti. Kaliforniya'daki avokado üreticileri bu adı satışlar için pek çekici bulmadı ve 1910'larda kurdukları birlikle "avocado" adını resmîleştirip yaygınlaştırdı. Hass'ın pütürlü kabuğu düşünülünce, eski lakabın aslında ne kadar yerinde olduğu da ayrı bir ironi. (Hass'ın hikâyesi: Hass avokadonun hikâyesi.)
Dünyada avokadonun adları
- İspanyolca (Meksika, İspanya, Orta Amerika): aguacate
- Peru, Şili, Arjantin, Uruguay: palta. Bu ad, And bölgesinin yerli dili Keçuva'dan gelir.
- Portekizce (Brezilya): abacate
- Fransızca: avocat
- Almanca: Avocado
- İtalyanca: avocado
- Rusça: авокадо (avokado)
- Endonezce: alpukat. Hollandaca "advocaat" sözcüğünden geldiği düşünülür.
- Vietnamca: bơ. Aynı sözcük tereyağı demektir; kremamsı dokusu yüzünden.
- Çince: "tereyağı meyvesi" ya da "timsah armudu" anlamına gelen adlarla anılır.
- İbranice: avokado
- Türkçe: avokado.
Bu ülkelerin avokadoyu nasıl yediğini de merak ediyorsanız: dünya mutfaklarında avokado. Brezilya'da abacate'nin genellikle şekerle tatlı olarak yenmesi, Vietnam'da "bơ"nun sütlü içecek olarak içilmesi bu yazının konusu.
"Avokado" mu, "avakado" mu?
Türkçede doğru yazım avokadodur. Konuşmada "avakado" ya da "avagado" söylenişlerine sık rastlanır, ama yazıda "avokado" kullanılır. Çoğulu "avokadolar", belirtme hâli "avokadoyu"dur.
Peki "Fuerte" ve "Hass" ne demek?
Çeşit adları da kendi küçük hikâyelerini taşır:
- Fuerte: İspanyolca "güçlü". Sert bir kışa dayanan ağaçtan gelir. Fuerte avokado
- Hass: ağacı bulan posta memuru Rudolph Hass'ın soyadı.
- Bacon: çeşidi seçen yetiştiricinin soyadı; pastırmayla ilgisi yok. Bacon avokado
Çeşitlerin tamamı: avokado çeşitleri. Adı ne olursa olsun, dalından yeni gelmiş avokado için Antalya avokadosu sayfamıza bakabilirsiniz.
