Bir postacının ağacı: dünyanın en çok satan avokadosu Hass nasıl doğdu?

Kısa cevap: dünyadaki bütün Hass avokado ağaçları, 1926'da Kaliforniya'da posta memuru Rudolph Hass'ın satın aldığı bir çekirdekten büyüyen tek bir ağacın aşıyla çoğaltılmış kopyalarıdır. Hass 1935'te ağacın patentini aldı ama bu buluştan hayatı boyunca çok az para kazandı. "Ana ağaç" 2002'de kök çürüklüğünden öldü; bugün dünyada satılan avokadonun büyük kısmı onun torunlarıdır.

Bir postacı ve bir avokado bahçesi

1920'lerin Kaliforniyası'nda avokado yeni bir "altına hücum" gibiydi. Gazete ilanları avokado bahçesi kurmanın zengin olmanın yolu olduğunu anlatıyordu. Los Angeles yakınlarında posta memuru olarak çalışan Rudolph Hass da bu ilanlardan birini okuyup birikimiyle La Habra Heights'ta küçük bir bahçe satın aldı.

Planı basitti: çekirdekten fidan büyütecek, sonra bu fidanlara o dönemin en değerli çeşidi olan Fuerte'nin dallarını aşılayacaktı. 1926'da bu iş için yerel bir yetiştiriciden çekirdekler aldı. Çekirdeklerin hangi ağaçtan geldiği bugün bile tam bilinmiyor; muhtemelen Guatemala soyundan bir avokadoydu.

Aşının tutmadığı fidan

Fidanlardan biri inatçıydı: üzerine Fuerte dalını birkaç kez aşılamaya çalıştı ama aşı her seferinde tutmadı. Hass bu fidanı söküp atmayı düşündü. Anlatılan hikâyeye göre, ağacı kesmek üzereyken çocukları ağacın meyvesinin çok lezzetli olduğunu söyleyerek onu vazgeçirdi. (Hikâyenin ayrıntıları kaynaktan kaynağa değişir; ama sonuç değişmez: ağaç kesilmedi.)

Meyve tuhaftı. O dönemin müşterileri ince, düz, yeşil kabuklu Fuerte'ye alışkındı. Bu yeni avokadonun ise kalın, pütürlü kabuğu olgunlaşınca neredeyse siyaha dönüyordu. Ama tadı daha yoğun, eti daha yağlı ve kremalıydı. Üstelik ağaç Fuerte'den daha uzun süre meyve veriyor ve meyveler dalda daha uzun bekleyebiliyordu.

Patent ve 5.000 dolar

Hass, 1935'te ağacının patentini aldı. Bu, ABD tarihindeki ilk bitki patentlerinden biridir. Bir fidancıyla anlaşıp aşı dallarını satmaya başladı.

Sorun şuydu: bir yetiştirici tek bir fidan satın alıp, ondan aldığı dallarla bütün bahçesini aşılayabiliyordu. Patenti korumak neredeyse imkânsızdı. Anlatılanlara göre Hass, patentin süresi dolana kadar bu buluştan yalnızca 5.000 dolar civarında kazandı. 1952'de öldüğünde, adını taşıyan avokado henüz dünyayı fethetmemişti. Hayatının sonuna kadar posta memurluğunu sürdürdü.

Hass dünyayı nasıl ele geçirdi?

Hass'ın Fuerte'yi geçmesi onlarca yıl sürdü. Belirleyici olan tattan çok ticari avantajlardı:

• Kalın kabuk: uzun yolculuklara, gemi taşımasına ve elleçlemeye dayanıyor.
• Uzun sezon: ağaç yılın daha uzun bir döneminde ürün veriyor; meyve dalda aylarca bekleyebiliyor.
• Görünür olgunluk: kabuk renginin koyulaşması, alıcıya "bu yenmeye hazır" mesajı veriyor.

1970'lerden itibaren Hass, Kaliforniya'nın ana çeşidi oldu; ardından Meksika, Şili, Peru, İsrail, Güney Afrika ve İspanya'da yayıldı. Bugün dünya avokado ticaretinin büyük çoğunluğu Hass'tır. Türkiye'de de kıştan yaz başına kadar en çok yetiştirilen çeşitlerden biridir. Hangi ülkenin ne kadar ürettiğini dünyada avokado üretimi yazısında anlattık.

Ana ağacın sonu

Hass'ın ana ağacı, La Habra Heights'taki aynı bahçede, 76 yıl boyunca meyve vermeye devam etti. Ağacın yanına bir anıt plaket konuldu; turistler ve avokado meraklıları ağacı ziyaret etti. 2002'de ağaç kök çürüklüğüne yenik düştü ve kesildi. Odununun bir kısmı hâlâ saklanıyor.

Ana ağacın kaderi, avokadonun en büyük düşmanını hatırlatıyor: ıslak, havasız toprak. Bunu avokado ağacı yetiştirme yazısında anlattık.

Bütün Hass'lar kardeş

Hass ağaçlarının hepsi aşıyla çoğaltıldığı için genetik olarak aynı bireyin kopyalarıdır. Meksika'daki bir Hass ile Alanya'daki bir Hass, aynı ana ağacın dallarından gelir. Farklı tatlar, ağacın bulunduğu toprak, iklim, hasat zamanı ve olgunlaştırmadan kaynaklanır.

Bu aynı zamanda bir risk: tek bir genetik bireye bu kadar bağımlı olmak, bir hastalığın bütün dünyadaki Hass bahçelerini benzer biçimde etkileyebileceği anlamına gelir. Araştırmacıların yeni çeşitler geliştirmeye devam etmesinin bir nedeni de bu: yeni avokado çeşitleri.

Hass'ı Fuerte'den ayırmak

Hass'ın kabuğu olgunlaştıkça koyulaşır, Fuerte yeşil kalır. Hangisini ne için seçeceğinizi Hass mı Fuerte mi? yazısında karşılaştırdık.

Sezonda dalından toplanan avokadolarımız için Antalya avokadosu sayfamıza bakabilirsiniz.